ಕೆಂಪೇಗೌಡರಿಂದ ಟಿಪ್ಪುವರೆಗೆ- ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇತಿಹಾಸ

ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾತೃ ಕೆಂಪೇಗೌಡ

ಬೆಂಗಳೂರು… ಇಂದು ಭಾರತದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಆದರೆ ಈ ಮಹಾನಗರದ ಮೂಲವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕಾದರೆ, ನಾವು ಕಾಲವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿ ನಗರದ ಹೃದಯಭಾಗವಾದ ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬೇಕು. ಕೆ.ಆರ್.ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಮೀಪ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಈ ಕೋಟೆ, ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಹೊತ್ತಿರುವ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಕೋಟೆಯ ನಿರ್ಮಾಣ

ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ, ಯಲಹಂಕ ನಾಡಿನ ನಾಯಕನಾದ ಕೆಂಪೇಗೌಡ ಅವರು 1537ರಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರು. 1538ರಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಪೇಟೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ಕೋಟೆ ಅಂಡಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಮೈಲಿ ಸುತ್ತಳತೆಯ ಗೋಡೆಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಬುರುಜುಗಳು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು ಕೇವಲ ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಕಟ್ಟಡವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ನಗರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.

ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಚಿಕ್ಕಪೇಟೆ, ದೊಡ್ಡಪೇಟೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಬಂದವು. ಇವುಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಹೃದಯವಾಗಿದ್ದು, ಜನಜೀವನ ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಈ ರೀತಿ, ಬೆಂಗಳೂರು ಒಂದು ಕೋಟೆ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಮಹಾನಗರದತ್ತ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿತು.

ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರ

ಆಡಳಿತ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ

ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಕೋಟೆಯ ಆಡಳಿತ ಹಲವಾರು ಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ಬದಲಾಗಿತು. ಮೊದಲಿಗೆ ಇದು  ಶಿವಾಜಿಯ ತಂದೆ ಹಾಗೂ ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳ ಸೇನಾಧಿಕಾರಿ ಆಗಿದ್ದ  ಶಹಾಜಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿತ್ತು ಅವರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿತ್ತು. ನಂತರ ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ವಶವಾಯಿತು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಮೊಘಲರೂ ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಘಲರು ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಅವರಿಗೆ ಮೂರು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗೆ ಮಾರಿದರು.

ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ಹಳೆಯ ಕೋಟೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ವೆಂಕಟರಮಣಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದರು. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಅದರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ನಂತರ ದುರ್ಬಲ ಆಡಳಿತದ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಹೈದರ ಅಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಅವರು ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಕೋಟೆಯ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರು ಪ್ರಮುಖ ಸೈನಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು

ಮೊಗಲರು ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜರಿಗೆ ಕೋಟೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು

ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳ ಪ್ರಭಾವ

ಹೈದರ ಅಲಿಯ ನಂತರ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಆಡಳಿತದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಕೋಟೆಯ ಸೈನಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಿದರು.

1791ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ- ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ ಕೋಟೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ತಿರುವಾಗಿತ್ತು. ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ನಡುವಿನ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈಗೆ ಸಿಗದಂತೆ ಮಾಡಲು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ಕೋಟೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.

ನಂತರ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಪುನರ್ ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ, ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಬಹುಭಾಗ ನಾಶವಾಯಿತು. ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದಿರುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದೆಹಲಿ ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಒಂದು ಬುರುಜು ಮಾತ್ರ.

ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕೈದಿಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಕೊಠಡಿಗಳು

ಕೋಟೆಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸ

ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಮೊದಲಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಬುರುಜು. ಇದರ ಸುತ್ತಲೂ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಪ್ರವೇಶ ಮಾರ್ಗವು ಯುದ್ಧತಂತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಬಳಿ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಫಲಕ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಾನವಿದೆ.

ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಕಾಣಿಸುವ ಭವ್ಯ ಕಮಾನು ಮಾರ್ಗವೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೆಹಲಿ ದ್ವಾರ. ಈ ದ್ವಾರವು ಕೋಟೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಮರದ ಬಾಗಿಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಆನೆಗಳ ದಾಳಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಆ ಕಾಲದ ಸೈನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ದ್ವಾರದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜಾಲರ ಕಿಟಕಿಗಳು, ತಿರುವು ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಪ್ರವೇಶ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ.

ಕೋಟೆಯ ಕಾವಲು ಗೋಪುರ

ಕೋಟೆಯ ಒಳಭಾಗ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳು

ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನಂತರ ಒಂದು ತೆರೆದ ಅಂಗಳ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ ದೇವಾಲಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಹನುಮಂತನ ದೇವಾಲಯವೂ ಇದೇ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದಿತ್ತೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ಗಣಪತಿ ದೇವಾಲಯವು ಮೂಲತಃ ಒಂದು ದ್ವಾರವಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದರಿಂದ ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ನೇರ ಪ್ರವೇಶ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ ಮಾಡಿ, ತಿರುವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು.

ದೇವಾಲಯದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಇಳಿಜಾರಾದ ಛಾವಣಿ, ಸರಳ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಇಲಿಯ ಶಿಲ್ಪ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆಯಾದ ಗಂಡಬೇರುಂಡ ಆಕೃತಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯವೂ ಇದೆ.

ಕೋಟೆಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನ

ಸೈನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಜಲವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಕೋಟೆಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ತೆರೆಯಾದ ಜಾಗ, ಬುರುಜುಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತರದ ಗೋಡೆಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಈ ಬುರುಜುಗಳ ಮೇಲೆ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಲು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿತ್ತು.

ಇದೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾವಿಯಿದ್ದು, ಇದು ಕೋಟೆಯ ನೀರಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಉಬ್ಬು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಅದರ ಕಲಾತ್ಮಕ ವೈಭವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೀರನು ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ವೀರತ್ವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.

ವೀರನು ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ ಇರುವ ಶಿಲ್ಪ

ಕೈದಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಘಟನೆಗಳು

ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಯೆಂದರೆ ಡೇವಿಡ್ ಬೈರ್ಡ್ ಅವರ ಬಂಧನ. 1780ರ ಪೊಲ್ಲಿಲೂರ್ ಯುದ್ಧ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಮೊದಲಿಗೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಕರೆತಂದು ಕೋಟೆಯೊಳಗಿನ ಒಂದು ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು.

ಸುಮಾರು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ 1799ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಅವರ ಬಂಧನವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಫಲಕವೂ ಇದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿ ಐತಿಹ್ಯ

ಈ ಕೋಟೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಥೆಯೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯ ಬಲಿ. ಕೋಟೆಯ ಆನೆಬಾಗಿಲು ನಿರ್ಮಾಣದ ವೇಳೆ ಅದು ಪದೇಪದೇ ಕುಸಿಯುತ್ತಿತ್ತಂತೆ. ಜ್ಯೋತಿಷಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಗರ್ಭಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀಯ ಬಲಿ ಅಗತ್ಯವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿ ತನ್ನ ಜೀವವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಳು ಎಂಬ ಐತಿಹ್ಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ ಇದಕ್ಕೆ ದೃಢವಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದು ಜನಪದ ಕಥೆಯಾಗಿರಬಹುದು.

ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ

ಇಂದು ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆಯ ಬಹುಭಾಗ ನಾಶವಾಗಿದ್ದರೂ, ಉಳಿದಿರುವ ದೆಹಲಿ ದ್ವಾರ, ಬುರುಜುಗಳು ಮತ್ತು ಅವಶೇಷಗಳು ಈ ಮಹಾನಗರದ ಮೂಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ನಗರವಾಗಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು, ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕೋಟೆ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಈ ಸ್ಮಾರಕ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕೋಟೆ ಕೇವಲ ಕಲ್ಲಿನ ಕಟ್ಟಡವಲ್ಲ- ಇದು ಒಂದು ನಗರ, ಒಂದು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಬದುಕಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ.