ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅದ್ಭುತ ಹಾನಗಲ್ ತಾರಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ

ಹಾನಗಲ್ ತಾರಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ (Drone view)

ಕಲ್ಲನ್ನು ಒಡೆದರೆ ಜಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಕಲ್ಲನ್ನು ಕಲಾವಿದನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದರೆ ವಿಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕುಸುರಿ ಕೆತ್ತನೆ ಸೇರಿಸಿದರೆ ಅದೇ ಕಲ್ಲು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಅದ್ಭುತ ಕಾವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಒಂದು ಭವ್ಯ ದೇವಾಲಯ. ಹಾವೇರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಾನಗಲ್ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಇರುವ ತಾರಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಈ ಮಾತಿಗೆ ಜೀವಂತ ಉದಾಹರಣೆ.

‘ತಾರಕೇಶ್ವರ’ ಎಂದರೆ ಶಿವ. ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಈ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಧ್ಯಯುಗದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಪರಂಪರೆಯ ಅಮೂಲ್ಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ 10ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಾನಗಲ್ ಕದಂಬರು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ನಂತರ 11ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ಹಾಗೂ 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ವಿವಿಧ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು.

ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪ

ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದೇ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ರಾಜವಂಶಗಳ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ಕದಂಬರ ಸರಳ ಗಂಭೀರತೆ, ಹೊಯ್ಸಳರ ಕುಸುರಿ ಶಿಲ್ಪಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಘನತೆ—all in one structure.

ಜನಪ್ರಚಲಿತ ನಂಬಿಕೆಯಂತೆ ಅಮರಶಿಲ್ಪಿ ಜಕಣಾಚಾರಿ ಅವರ ಕೈಚಳಕವೂ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ದೃಢ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಶಿಲ್ಪಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಆ ನಂಬಿಕೆ ಅಸಂಬದ್ಧವೆನಿಸದು.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಕಲ್ಯಾಣಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಅಮರಗೋಳ ಬನಶಂಕರಿ ದೇವಾಲಯ

ದೇವಾಲಯದ ಒಳಗೆ ಇರುವ ಶಾಸನಗಳು

ವಾಸ್ತು ವಿನ್ಯಾಸ – ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ವೈಭವ

ಈ ದೇವಾಲಯದ ಅಗಲ ದೊಡ್ಡದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಬಣ್ಣಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇ ದೇವಾಲಯದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಹೊರ ಪ್ರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 21 ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಗರುಡಗಂಬ ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚೌಕಾಕಾರದ ಜಗುಲಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಈ ಗಂಬ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ವೈಭವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಾಗದೇವತೆಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಇದೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ 122 ಕಂಬಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಕಂಬವೂ ವಿಭಿನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನೀವು ಮರುಕಳಿಸುವಂತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕಲ್ಪನಾ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಸಾಕ್ಷಿ.

ದೇವಾಲಯ ಗೋಡೆ ಮೇಲಿರುವ ಶಿಲ್ಪವೈಭವ

ಎರಡು ಮುಖಮಂಟಪಗಳ ಅದ್ಭುತ

ತಾರಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಹಂತದ ಮುಖಮಂಟಪಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಮುಖಮಂಟಪದಲ್ಲಿ 16 ಕಂಬಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಸುರಿ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ನೋಡುಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಸುತ್ತಲೂ ಪೀಠಿಕೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತರು ಕುಳಿತು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯಲು ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವಿದೆ.

ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಮಹಾಸತಿ ಕಲ್ಲುಗಳು, ವೀರಗಲ್ಲುಗಳು ಹಾಗೂ ಹಲವು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವು ದೇವಾಲಯದ ಸಾಮಾಜಿಕ–ಇತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಅಷ್ಟಭುಜ ಕಮಲ – ದೇವಾಲಯದ ಹೃದಯ

ಎರಡನೇ ಮುಖಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟೊಡನೆ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಶಿಲ್ಪ ವೈಭವ ತನ್ನ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ದ್ವಾರಗಳಿದ್ದು 64 ಕಂಬಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಂಟಪದ ನಿಜವಾದ ಆಕರ್ಷಣೆ ಎಂದರೆ ಅಷ್ಟಭುಜಾಕೃತಿಯ ಬೃಹತ್ ಕಮಲ.

ಅಷ್ಟಭುಜಾಕೃತಿಯ ಬೃಹತ್ ಕಮಲ

ಸುಮಾರು 20 ಅಡಿ ವ್ಯಾಸವಿರುವ ಈ ಕಮಲದ ಕಲಾಕೃತಿ ಎಂಟು ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಂಬದಲ್ಲೂ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಕಮಲವನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಅರಳುವಂತೆ ತೆಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಕೆತ್ತಿರುವುದು ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಅದ್ಭುತ ನೈಪುಣ್ಯತೆಯ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಈ ಶಿಲ್ಪದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಲು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಕೂತು ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೋಡುವುದು ಉತ್ತಮ. ಅಥವಾ ಅಂಗಾತ ಮಲಗಿ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತೆನೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಡಿವು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೇಖೆ ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಆಶ್ಚರ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಮೈಸೂರು ಸೋಮನಾಥಪುರ ಚನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಇತಿಹಾಸ

ಅಷ್ಟಭುಜಾಕೃತಿಯ ಬೃಹತ್ ಕಮಲ

ಒಳ–ಹೊರ ವಿನ್ಯಾಸದ ಸಂಯೋಜನೆ

ಗುಮ್ಮಟದ ಒಳಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಸುಂದರ ಕಮಲವನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಹೊರಮೇಲ್ಮೈ ಸಹ ಅದೇ ರೀತಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಮುಖಮಂಟಪದ ಮೇಲಿರುವ ಗೋಪುರವು ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮಾದರಿಯ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಒಳಗಿನ ಕಮಲದ ಹಂತಗಳು ಹೊರಗಿನ ಗೋಪುರ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತವೆ.

ಈ ರೀತಿಯ ಒಳ- ಹೊರ ವಿನ್ಯಾಸದ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ವಿರಳವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಕಲಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಸಮನ್ವಯ.

ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಿಲ್ಪ

ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ ವಿನ್ಯಾಸ

ತಾರಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ತ್ರಿಕೂಟಾಚಲ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಮೂರು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಗರ್ಭಗುಡಿಗೆ ಅಂತರಾಳವಿದ್ದು, ಮೂರು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ನವರಂಗವಿದೆ.

ಎಡಭಾಗದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ ಹಾಗೂ ನಂದಿಯ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಭಕ್ತರು ಶಾಂತವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ವಾತಾವರಣ ಇಲ್ಲಿ ಇದೆ.

ರಾಮಾಯಣದ ದೃಶ್ಯ ಬಿಂಬಿಸುವ ಶಿಲ್ಪ

ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ವೈಭವ

ದೇವಾಲಯದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿರುವ ಉಬ್ಬು ಶಿಲ್ಪಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅದ್ಭುತ. ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣದ ಅನೇಕ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೃಷ್ಣ ಜನನ, ಬಾಲಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಹೊತ್ತು ಯಮುನಾ ನದಿ ದಾಟುವ ದೃಶ್ಯ, ಶಕಟಾಸುರ ವಧೆ, ಕಾಳಿಂಗ ಮರ್ಧನ, ಪಾಂಡವರ–ಕೌರವರ ಯುದ್ಧ—all carved in stone.

ರಾಮಾಯಣದ ದೃಶ್ಯ ಬಿಂಬಿಸುವ ಶಿಲ್ಪ

ರಾಮಾಯಣದ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಮೂಗು ಕೊಯ್ಯುವ ಕ್ಷಣ, ಮಾರೀಚನ ವಧೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮೂಡಿವೆ. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಶಿಲಾಬಾಲಕಿಯರು, ನರ್ತಕಿಯರು, ಯತಿಗಳು, ಭೈರವ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಿವ, ಪಾರ್ವತಿ ಹಾಗೂ ಕೀರ್ತಿಮುಖಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಿಲ್ಪವೂ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗೃಹದೊಳಗೆ ಇರುವ ಶಿವಲಿಂಗ

ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿ

ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಈ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಅರ್ಚಕರು ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಅಪರೂಪದ ತಾಣವೇ ಇದು.

ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಶಿಲ್ಪಗಳ ನಾಜೂಕನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಜಾಗ್ರತೆ ವಹಿಸಬೇಕು. ಇದು ನಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಪತ್ತು.

ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಉಣಕಲ್ ಚಂದ್ರಮೌಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಇತಿಹಾಸ

ಮೊಸಳೆಯ ಶಿಲ್ಪ

ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ ಸಲಹೆಗಳು

ಹಾವೇರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಹಾನಗಲ್ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ವೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಸಂಜೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರೆ ಬೆಳಕು–ನೆರಳಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಇದು ಸ್ವರ್ಗ. ಆದರೆ ಫ್ಲ್ಯಾಶ್ ಬಳಕೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಉತ್ತಮ. ಶಾಂತವಾಗಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯಲು ಇದು ಸೂಕ್ತ ತಾಣ.

ತಾರಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಕೇವಲ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಲ್ಲ. ಅದು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಇತಿಹಾಸ. ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಕಲ್ಪನೆ, ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಶ್ರಯ, ಭಕ್ತರ ನಂಬಿಕೆ—all combined in a single monument.

ಕಲ್ಲು ಹೇಗೆ ಕಲೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಣ್ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಹಾನಗಲ್‌ನ ತಾರಕೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ. ಇದು ಕೇವಲ ದೇವಾಲಯವಲ್ಲ; ಇದು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಜೀವಂತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ.