 |
| ಹಂಪಿಯ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ನೃತ್ಯ (ಕಾಲ್ಪನಿಕ) |
ಇಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ನಾಡಹಬ್ಬವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ದಸರಾ, ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ಅನೇಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಅಭಿಮತ.
ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ದಸರಾ: ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವದ ರೂಪ
15ನೇ ಶತಮಾನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಕ್ರಮಣ ಕಾಲ. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಬಹಮನಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ತಲೆ ಎತ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದವು. ಈ ಎರಡು ಮಹಾಶಕ್ತಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಸ್ಪರ್ಧೆ ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಬಹಮನಿ ರಾಜ್ಯ ಎದುರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಾಮಂತರು, ಮಾಂಡಲೀಕರನ್ನು ಸದಾ ಒಗ್ಗೂಡಿ ಇರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ವಿಜಯನಗರಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇತಿಹಾಸದ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಹರಿಹರ ಮತ್ತು ಬುಕ್ಕ ದಸರಾ ಹಬ್ಬವನ್ನು ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ದಸರಾ ಒಂದು ಭವ್ಯ ರಾಜಕೀಯ ಉತ್ಸವವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡದ್ದು ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ.
ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಸರಾ ನೋಡಲು ದೇಶ–ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಉತ್ಸವವು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಘಟಿತ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ರಾಮಲಿಂಗ ಡ್ಯಾಮ್ – ವಿಜಯಪುರದ ಮರೆತುಹೋದ ನೀರಾವರಿ ಅದ್ಭುತ
ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ: ದಸರಾ ವೈಭವದ ವೇದಿಕೆ
ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ದಸರಾ ವೈಭವವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ಒಡಿಶಾದ ಮೇಲೆ ಜಯ ಸಾಧಿಸಿದ ನಂತರ ಈ ದಿಬ್ಬವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲೆ ದಸರಾ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಅದ್ದೂರಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು.
ಅಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಪಾಡ್ಯಮಿಯಿಂದ ನವಮಿಯವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಉತ್ಸವದ ಉದ್ದೇಶ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ ಅಲ್ಲ. ವಿಜಯನಗರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಮಂತರು, ಮಾಂಡಲಿಕರು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯ ನೀಡುವವರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ ಕಪ್ಪ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ನಡೆಸುವುದೂ ಇದರ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು.
ಜೊತೆಗೆ ವಿಜಯನಗರ ಅರಸರು ತಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾಳೆಯಗಾರರು, ಮಾಂಡಲಿಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜರನ್ನು ಒಂದೇ ಮನೋಭಾವದಡಿ ಸೇರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಬಹಮನಿ ಸೈನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಸೈನಿಕ ಏಕತೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು.
ಇದರೊಂದಿಗೆ ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮೀಯರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಕವಿಗಳನ್ನು ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮತ್ತು ದೈವ ಆರಾಧನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭವ್ಯ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವುದು ಪ್ರಮುಖ ತಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲೇ ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾನವಮಿ ಮತ್ತು ದಸರಾ ಉತ್ಸವಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಸಿಕ್ಕಿತು.
 |
| ಹಂಪಿಯ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬ |
ದಸರಾ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧತಂತ್ರ
ನವಮಿಯ ನಂತರವೇ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಳೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ಈ ಕಾಲವನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವೆಂದು ಅವರು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಮಹಾನವಮಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಆಚರಣೆಗಳು ಸೈನಿಕ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.
ದಶಮಿಯ ದಿನ ಅರಸನು ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲೆ ಆಸೀನನಾಗಿ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ.
ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನ
ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲೆ ಅಲಂಕೃತ ಕಂಬಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಭವ್ಯ ವೇದಿಕೆ ಇದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪೂಜೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದವು; ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರು ತಮ್ಮ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಆನೆ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಭವ್ಯ ಮೆರವಣಿಗೆ, ಕುಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಲ್ಲಕಂಬ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಕಲೆಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
 |
| ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ದಸರಾ (ಕಾಲ್ಪನಿಕ) |
ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ದಸರಾ ದೃಶ್ಯಗಳು
ಸುಮಾರು 12 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಮಹಾನವಮಿ ದಿಬ್ಬದ ಸುತ್ತ ಸೈನಿಕರು, ಆನೆ–ಕುದುರೆಗಳು, ಸಂಗೀತಗಾರರು, ನೃತ್ಯಗಾರರು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ರಾಯಭಾರಿಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ರಾಜರ ಮೆರವಣಿಗೆ, ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ, ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ, ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಈ ದಿಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಇವು ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ದೃಶ್ಯಾತ್ಮಕ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿವೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿ: ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಈ ದೈತ್ಯ ಫಿರಂಗಿ!
ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಹಂಪಿ ದಸರಾ
ಅಬ್ದುರ್ ರಜಾಕ್ನ ವರ್ಣನೆ
ಡೊಮಿಂಗೊ ಪೇಸ್ ಹೇಳುವ ನವರಾತ್ರಿ ಸಂಭ್ರಮ
ಸೈನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಕಾಳಗ
ಫೆರ್ನಾಲ್ ನ್ಯೂನಿಜ್ ದಾಖಲಿಸಿದ ವೈಭವ
 |
| ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ದಸರಾ (ಕಾಲ್ಪನಿಕ) |
ವಿಜಯನಗರ ಪತನ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ದಸರಾ
1565ರ ತಾಳಿಕೋಟೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಪತನವಾಯಿತು. ಆದರೆ ದಸರಾ ಸಂಪ್ರದಾಯ ನಿಂತಿಲ್ಲ. ವಿಜಯನಗರದ ಸಾಮಂತರು ಮತ್ತು ಮಾಂಡಲಿಕರು ಇದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.
ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಕಾರ, ಮೈಸೂರಿನ ಯದುವಂಶದ ದೊರೆ ರಾಜಾ ಒಡೆಯರ್ 1610ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪುನಾರಂಭಿಸಿದರು. ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಿಗೆ ಪೂಜೆ, ನವರಾತ್ರಿ ಉತ್ಸವ ಮತ್ತು ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ ಮೈಸೂರು ದಸರಾದ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡವು. ವಿಜಯನಗರದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅರಮನೆಯ ವಲಯಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ನೇರ ಪ್ರವೇಶ ಸಿಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅನೇಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಆದರೆ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಅರಮನೆಯಿಂದ ಬನ್ನಿಮಂಟಪದವರೆಗೆ ನಡೆಯುವ ಜಂಬೂಸವಾರಿ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ದಸರಾ ಜನಪರ ಸ್ವರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಇಂದು ನಾವು ಕಾಣುವ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಕೇವಲ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಅದು ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಸೈನಿಕ ತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಜೀವಂತ ಪರಂಪರೆ. ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಬದಲಾದರೂ, ದಸರಾ ತನ್ನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡು ನಾಡಹಬ್ಬವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.
